In heel Afrika is het tabaksbeleid grotendeels blijven stilstaan. Hoewel wetenschap en technologie zich hebben ontwikkeld, blijven veel regeringen alle nicotineproducten reguleren alsof ze hetzelfde risico met zich meebrengen als gewone sigaretten. Het gevolg is een groeiende kloof tussen bewijs en beleid, en de werkelijke gevolgen voor de volksgezondheid.

Roken blijft wereldwijd een van de belangrijkste oorzaken van vermijdbare sterfgevallen. De grootste schade wordt niet veroorzaakt door nicotine zelf, maar door de giftige rook die vrijkomt bij het verbranden van tabak. De afgelopen tien jaar zijn er veiligere nicotinealternatieven op de markt gekomen, zoals e-sigaretten, nicotinezakjes en verhitte tabaksproducten, die volwassen rokers opties bieden zonder verbranding.

In grote delen van Afrika zijn deze producten echter verboden, aan strenge regels onderworpen of bevinden ze zich in een juridisch vacuüm.

Veel landen vertrouwen nog steeds op kaders die voornamelijk zijn gevormd door het WHO-Raamverdrag inzake tabaksbestrijding, dat meer dan 20 jaar geleden werd aangenomen. Hoewel het verdrag een belangrijke rol heeft gespeeld bij het verminderen van tabaksreclame en blootstelling aan passief roken, is de implementatie ervan in Afrika vaak niet meegeëvolueerd met de opkomende wetenschappelijke inzichten op het gebied van schadebeperking.

De kosten van deze beleidsinertie zijn hoog. Wanneer veiligere alternatieven niet beschikbaar, onbetaalbaar of slecht begrepen zijn, is de kans groter dat rokers doorgaan met het gebruik van traditionele sigaretten, de gevaarlijkste vorm van nicotineconsumptie. In feite kunnen verouderde regelgevingen sigaretten onbedoeld beschermen tegen concurrentie.

Er zijn echter tekenen van vooruitgang.

Kenia heeft een aparte belastingcategorie voor elektronische sigaretten gecreëerd, waarmee ze worden erkend als onderscheiden van traditionele tabaksproducten. Zuid-Afrika staat de verkoop van e-sigaretten en verhitte tabaksproducten toe, en steeds meer volwassen rokers stappen over. Marokko heeft ook gereguleerde toegang tot alternatieve nicotineproducten toegestaan. Deze voorbeelden laten zien dat een meer genuanceerde aanpak mogelijk is.

Het debat wordt vaak voorgesteld als een keuze tussen het beschermen van jongeren en het toestaan van schadebeperking. Dit is een valse tegenstelling. Effectief beleid kan beide doen: strikte leeftijdsgrenzen opleggen, marketing reguleren, productnormen waarborgen en volwassen rokers toch toegang bieden tot minder schadelijke alternatieven.

Afrika bevindt zich op een demografisch en epidemiologisch kruispunt. Niet-overdraagbare ziekten die verband houden met roken nemen toe, de gezondheidszorgsystemen staan onder druk en een jonge bevolking biedt zowel risico's als kansen. Door het nicotinebeleid niet te moderniseren, lopen landen het risico de hoge last van roken door te geven aan toekomstige generaties, terwijl ze tegelijkertijd instrumenten voor de volksgezondheid mislopen die deze last zouden kunnen verlichten.

Met de stijgende aantallen niet-overdraagbare ziekten en de overbelaste gezondheidszorg kan het continent zich geen stagnatie in de regelgeving veroorloven. Een risicogerichte aanpak van nicotine, die onderscheid maakt tussen brandbare en niet-brandbare producten, zou het beleid in lijn brengen met de wetenschap en miljoenen rokers een realistische mogelijkheid bieden om van sigaretten af te komen.

Stilstand is niet neutraal. In de volksgezondheid kan het niet aanpassen betekenen dat er geen levens gered worden.