Καθώς ξεκινά το 2026, μια ήσυχη αλλαγή συντελείται σε όλη την Αφρική. Οι ενήλικες καπνιστές αλλάζουν τον τρόπο που καταναλώνουν νικοτίνη, αλλά η πολιτική δεν έχει ακόμη καλύψει το χαμένο έδαφος.

Από το Ναϊρόμπι μέχρι το Γιοχάνεσμπουργκ και από το Λάγος μέχρι την Άκκρα, οι εναλλακτικές λύσεις νικοτίνης χωρίς καπνό, ιδίως τα προϊόντα νικοτίνης για πόσιμο διάλυμα και τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, γίνονται ολοένα και πιο ορατές σε άτυπες αγορές, διαδικτυακούς χώρους και διασυνοριακό εμπόριο. Αυτή η μετάβαση δεν καθοδηγείται από διαφημιστικές καμπάνιες ή πιέσεις της βιομηχανίας. Είναι σε μεγάλο βαθμό καθοδηγούμενη από τους καταναλωτές, διαμορφωμένη από την αύξηση των τιμών των τσιγάρων, την επέκταση των περιβαλλόντων χωρίς καπνό και την αυξανόμενη ευαισθητοποίηση σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία από το κάπνισμα.

Ωστόσο, ενώ η συμπεριφορά των καταναλωτών εξελίσσεται, η πολιτική ελέγχου του καπνού σε μεγάλο μέρος της Αφρικής παραμένει αγκυροβολημένη σε ένα πλαίσιο αποκλειστικά για τα τσιγάρα.

Νόμοι Σχεδιασμένοι για μια Διαφορετική Εποχή

Οι περισσότεροι αφρικανικοί νόμοι για τον καπνό συντάχθηκαν πριν από περισσότερο από μια δεκαετία, όταν τα τσιγάρα κυριαρχούσαν στην κατανάλωση νικοτίνης και οι μη εύφλεκτες εναλλακτικές λύσεις μόλις που εμφανίζονταν στις συζητήσεις πολιτικής. Η ρυθμιστική εστίαση ήταν σαφής: μείωση της εξάπλωσης του καπνίσματος μέσω απαγορεύσεων διαφήμισης, περιορισμών δημόσιας χρήσης και ειδικών φόρων κατανάλωσης.

Το 2026, οι ίδιοι νόμοι επεκτείνονται ώστε να καλύπτουν προϊόντα για τα οποία δεν είχαν ποτέ σχεδιαστεί να ρυθμίζουν.

Τα προϊόντα νικοτίνης που λαμβάνονται από το στόμα συχνά ταξινομούνται ως καπνός εξ ορισμού, αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο όπως τα τσιγάρα ή αφήνονται σε νομικά γκρίζες ζώνες. Σε ορισμένες χώρες, απαγορεύονται ουσιαστικά, όχι λόγω σαφών ενδείξεων βλάβης, αλλά επειδή η νομοθεσία δεν προσφέρει καμία κατηγορία γι' αυτά.

Αυτή η κανονιστική καθυστέρηση δεν αποτελεί πλέον τεχνικό ζήτημα. Διαμορφώνει τις αγορές, τις προκλήσεις επιβολής και τα αποτελέσματα της δημόσιας υγείας σε ολόκληρη την ήπειρο.

Οι καταναλωτές προχωρούν μπροστά από τους κανονισμούς

Παρά την νομική αβεβαιότητα, οι ενήλικες καταναλωτές ήδη κάνουν τη μετάβαση. Τα προϊόντα νικοτίνης που λαμβάνονται από το στόμα είναι διακριτικά, δεν καπνίζουν και είναι συμβατά με τους ολοένα και πιο αυστηρούς κανόνες για το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους. Για πολλούς χρήστες, αντιπροσωπεύουν μια πρακτική προσαρμογή παρά μια πολιτική δήλωση.

Ωστόσο, επειδή η ρύθμιση δεν έχει εξελιχθεί, αυτή η μετατόπιση συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό εκτός των επίσημων συστημάτων.

Τα προϊόντα εισέρχονται στις αγορές χωρίς τυποποιημένη επισήμανση, γνωστοποίηση συστατικών ή ποιοτικούς ελέγχους. Οι κυβερνήσεις συλλέγουν λίγα δεδομένα, δεν επιβάλλουν συνεπείς κανόνες ηλικίας πώλησης και δεν αποκομίζουν φορολογικά έσοδα από προϊόντα που χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως. Η εποπτεία χάνεται όχι επειδή η ρύθμιση είναι αδύναμη, αλλά επειδή απουσιάζει.

Το αποτέλεσμα είναι μια αυξανόμενη αποσύνδεση μεταξύ του τρόπου με τον οποίο καταναλώνεται η νικοτίνη στην πράξη και του τρόπου με τον οποίο διέπεται από το νόμο.

Γιατί αυτό έχει σημασία σε αριθμούς

Τα διακυβεύματα δεν είναι αφηρημένα. Η χρήση καπνού παραμένει μια από τις κύριες αιτίες θανάτου που μπορούν να προληφθούν στην Αφρική, συμβάλλοντας σε εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους ετησίως και ασκώντας μακροπρόθεσμη πίεση στα ήδη επιβαρυμένα συστήματα υγείας. Ταυτόχρονα, το παράνομο εμπόριο καπνού εκτιμάται ότι αντιπροσωπεύει μεταξύ 15 και 25% της κατανάλωσης τσιγάρων σε αρκετές αφρικανικές αγορές, στερώντας από τις κυβερνήσεις σημαντικά φορολογικά έσοδα και υπονομεύοντας τις προσπάθειες επιβολής του νόμου. Όπου τα νέα προϊόντα νικοτίνης απαγορεύονται ή παραμένουν ανεξέλεγκτα, παρόμοια μοτίβα εμφανίζονται ήδη: άτυπες αλυσίδες εφοδιασμού, μηδενικά πρότυπα προϊόντων και μηδενικοί έλεγχοι ηλικίας. Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, αυτό αντιπροσωπεύει μια οικεία και δαπανηρή πολιτική αποτυχία, που επαναλαμβάνεται σε μια νέα κατηγορία.

Άλλες περιοχές έχουν αντιμετωπίσει παρόμοιες προκλήσεις και έχουν κάνει διαφορετικές επιλογές. Σε ορισμένα μέρη της Ευρώπης, οι ρυθμιστικές αρχές αναγνώρισαν ότι τα μη εύφλεκτα προϊόντα νικοτίνης απαιτούν ξεχωριστή κανονιστική μεταχείριση. Αντί για γενικές απαγορεύσεις, εισήγαγαν πρότυπα προϊόντων, περιορισμούς ηλικίας, ελέγχους εμπορίας και διαφοροποιημένες φορολογικές προσεγγίσεις. 

Ο στόχος δεν ήταν η απορρύθμιση, αλλά η αναλογικότητα, η ρύθμιση των προϊόντων ανάλογα με τον κίνδυνο, διατηρώντας παράλληλα την εποπτεία. Η Αφρική δεν χρειάζεται να αναπαράγει αυτά τα μοντέλα σε χονδρική κλίμακα. Αλλά η πλήρης αγνόηση της αρχής της διαφοροποίησης του κινδύνου ενέχει τον κίνδυνο να επαναληφθούν λάθη που άλλοι έχουν ήδη καταγράψει.

Η χρήση από τους νέους συχνά αναφέρεται ως η κύρια δικαιολογία για τον περιορισμό ή την απαγόρευση των προϊόντων νικοτίνης που λαμβάνονται από το στόμα. Η προστασία των νέων αποτελεί θεμιτή πολιτική προτεραιότητα. Ωστόσο, η συγχώνευση της μείωσης της βλάβης στους ενήλικες με την πρόληψη στους νέους υπονομεύει και τους δύο στόχους.

Η εμπειρία δείχνει ότι η προστασία των νέων είναι ισχυρότερη όπου οι αγορές ρυθμίζονται και δεν παραβιάζονται. Η επαλήθευση ηλικίας, οι άδειες λιανικής πώλησης, οι κυρώσεις για μη συμμόρφωση και οι περιορισμοί στο μάρκετινγκ που απευθύνεται στους νέους εξαρτώνται όλα από τη νομική αναγνώριση της αγοράς.

Το 2026, η συζήτηση δεν αφορά πλέον το αν τα προϊόντα νικοτίνης που λαμβάνονται από το στόμα θα φτάσουν στους Αφρικανούς καταναλωτές. Ήδη το έχουν κάνει. Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα είναι αν αυτά τα προϊόντα θα υπάρχουν εντός κανονιστικών πλαισίων ή εκτός αυτών.